Dünya"nýn neresinde durursanýz durun, elinizde bir pusula varsa size kuzey kutbunu gösterir. Okyanusun ortasýnda olduðunuzu düþleyin; her taraf sularla çevrili, hava da bulutlu ve güneþ görünmüyor. Elinizde bir pusulanýz yoksa yönünüzü nasýl tayin edeceksiniz? GPS uydularý ve diðer ileri teknoloji seyir aletleri icat edilmeden önce insanoðlunun en kolay ve en ucuz yönlendirme aleti pusulalardý. Pusula nasýl çalýþýyor ve küçük manyetik alanlarý saptamada neden böylesine kullanýþlý bir alet? Tüm bu sorularý yanýtladýktan sonra sýfýrdan bir pusula nasýl yaparýz, bir de ona bakacaðýz... 

Pusula son derece basit bir alet. Jiroskopik pusulalarýn tersine manyetik pusulalarda, çok hafif küçük bir mýknatýs, neredeyse sürtünmesiz bir pivot noktasý üzerinde durur. Mýknatýsa genellikle iðne denir. Ýðnenin bir ucu "N" ile iþaretlenir ve belli bir renkle boyanýr, böylelikle kuzeyi gösterdiði belirtilir. Yüzeysel olarak bakýldýðýnda pusulayla ilgili her þey iþte bu kadar!

Tam olarak doðrusunu söylemek gerekirse, Dünya"nýn içinde gömülü olduðunu varsaydýðýmýz mýknatýs çubuðun, Dünya"nýn dönme ekseni boyunca deðil de merkezden biraz sapmýþ olduðunu hatýrlayalým. Hemen hemen bütün iyi haritalarda, farklý bölgelerde nasýl bir sapma olduðu gösterilir (çünkü gezegenin neresinde olduðunuza baðlý olarak, bu biraz farklýlýk gösterir).

Dünya"daki manyetik alan yüzeyde oldukça zayýf. Sonuçta Dünya gezegeninin çapý yaklaþýk 8000 mil civarýnda olduðundan, pusulamýzý etkileyecek manyetik alanýn uzun bir yol kat etmesi gerekiyor. Ýþte bu yüzden pusulalarda hafif bir mýknatýsa ve sürtünmesiz bir yataklamaya ihtiyaç var. Aksi taktirde Dünya"nýn manyetik alaný pusula iðnesini döndürmeye yetmeyecektir.

Fakat merkezin en orta noktasýndaki basýnç o denli yüksek ki, süper sýcak demir, kristalize olup katýlaþýr. Dünya"nýn dönüþünün yaný sýra, çekirdekten yayýlan ýsýyla oluþan dikey hava akýmý (konveksiyon), sývý demirin dönel bir biçimde hareket etmesini saðlar. Sývý demir tabakadaki bu dönel güçlerin, dönme ekseni etrafýnda zayýf manyetik güçler yarattýðýna inanýlýr.

Dünya"nýn manyetik alaný çok zayýf olduðundan, pusula, herhangi bir þeyin yarattýðý çok hafif manyetik alanlarýn saptayýcýsýndan baþka bir þey deðildir. 

Eðer bir pusulanýz yoksa, yüz yýl önce insanlar nasýl kendi pusulalarýný yapmýþlarsa, siz de kendinize bir pusula yapabilirsiniz. Pusula yapmak için aþaðýdaki malzemelere gereksinim var:

Bir iðne, ya da ince demir bir çubuk, hatta düzeltilmiþ bir kaðýt atacý bile olur.

Bir mantar parçasý, bir küçük köpük, bir parça plastik gibi, yüzen küçük bir þey.

Ýçinde 2,5 cm kadar su olan 20-30 cm çapýnda, örneðin kek kalýbý gibi bir kap.

Ýlk adým, iðneyi mýknatýsa dönüþtürmek. Bunun en kolay yolu, iðneyi, mýknatýsa 10-20 kez sürtmek. Bir mýknatýs bulamýyorsanýz, her evde bulunan bir konserve açacaðýný kullanabilirsiniz.

Burada yaratmýþ olduðumuz türden bir manyetik pusula, gemiler ve uçaklar gibi hareket halindeki platformlarda sorun yaratýr. Terazide olmak durumunda olduðu için, platform hareket ettikçe kendini çok yavaþ bir þekilde düzeltmeye çalýþýr. Ýþte bu yüzden çoðu gemi ve uçakta Jiroskopik pusulalar kullanýlýr.

Döner jiroskop, salýnýmlý bir çerçeve içinde desteklenerek döndürülürse, platform dönse bile gösterdiði yön deðiþmeyecektir. Jiroskopik pusulada bu eðilim, bir manyetik pusula benzetmesi olarak kullanýlabilir. Ýlk baþta manyetik bir pusula referans olarak kullanýlarak, Jiroskopik pusula ekseninin kuzeyi göstermesi saðlanýr. Jiroskopik pusula içindeki bir motor, jiroskopun dönmesini saðlar; böylelikle Jiroskopik pusula kuzeyi göstermeyi doðru bir þekilde sürdürür, ve gemi ya da uçaktaki yan yatma, türbülans gibi hareketlerden doðacak yanlýþlýklar ortadan kaldýrýlmýþ olur. Cayropusulalar periyodik olarak manyetik pusulalarla karþýlaþtýrýlarak, olabilecek yanlýþlara karþý korunur.